Czy notariusz odpowiada za czynności notarialne sprzeczne z zasadami współżycia społecznego?​

Odpowiedzią na to pytanie zajmie się Sąd Najwyższy.

8 października 2013 roku do SN wpłynęło zagadnienie prawne: Czy w użytym w art. 81 ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku - Prawo o notariacie (Dz.U. 2008 Nr 189 poz. 1158 j.t.) określeniu "sprzeczna z prawem" zawiera się także czynność notarialna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego?​

Zgodnie z  art. 81 ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku Prawo o notariacie notariusz odmówi dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem. Zgodnie zaś z art. 49 powołanej ustawy notariusz ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności notarialnych na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym, z uwzględnieniem szczególnej staranności, do jakiej jest obowiązany przy wykonywaniu tych czynności. 

Sąd Apelacyjny postanowił zapytać Sąd Najwyższy o rozstrzygnięcie, czy w określeniu „czynność sprzeczna z prawem" zawiera się także czynność notarialna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego na kanwie sprawy, w której niedoszły nabywca nieruchomości domaga się od notariusza odszkodowania za straty jakie poniósł na skutek niedojścia do zawarcia umowy przyrzeczonej. Pozwany notariusz sporządził akt notarialny dokumentujący przedwstępną umowę sprzedaży, jednak do zawarcia przyrzeczonej umowy nie doszło ze względu na niedopełnienie przez jednego ze sprzedających wszystkich formalności. W innym procesie powyższy nabywca domagał się odszkodowania od sprzedających, którzy w umowie zobowiązali się ponieść skutki niedojścia do zawarcia umowy przyrzeczonej, jednak Sąd Apelacyjny prawomocnie oddalił  pozew, wskazując, że to postanowienie umowne godziło w równość kontraktową, zwyczaje uczciwego obrotu, czyli zasady współżycia społecznego, i nie może stanowić podstawy domagania się odszkodowania.

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego notariusza część żądania, mianowicie 58.000,00 zł, jako rekompensatę oraz podzielił argumentację powoda, że notariusz odpowiada także za czynność sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, w tym wypadku bezpodstawne obciążenie sprzedających za zaniedbania innego sprzedającego. 

Zgodnie z art. 58§2 Kodeksu cywilnego nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Ponadto jak wynika z uzasadnienia prawnego uchwały SN z 9 maja 1995 roku, sygn. akt III CZP 53/95, do notariusza należy ocena czy proponowana czynność notarialna jest sprzeczna z prawem lub czy zamierzona konkretna umowa narusza uzasadnione interesy jednej ze stron i przez to jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (podpadałaby wówczas pod art. 81 Prawa o notariacie). Powołać można również postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 23 marca 2011 roku, sygn. akt I ACz 191/11, zgodnie z którym użyte w art. 81 Prawa o notariacie określenie "czynność notarialna sprzeczna z prawem" obejmuje nie tylko czynność sprzeczną z ustawą, mającą na celu obejście ustawy lub sprzeczną z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 kc), ale także czynność sprzeczną z prawomocnym orzeczeniem sądowym, które kształtuje między stronami stan prawny, w związku z czym jest też częścią szeroko rozumianego porządku prawnego.

"Rzeczpospolita" jako kontrargumenty podaje, iż przedwojenne prawo o notariacie wyraźnie zabraniało notariuszowi dokonania czynności sprzeciwiającej się dobrym obyczajom, także powojenna ustawa odwoływała się do zasad współżycia społecznego, a tylko obecna ogranicza się do „sprzeczności z prawem", co można interpretować jako zawężenie odpowiedzialności notariusza. Ale mnie te argumenty nie przekonują i nie sądzę, żeby SN zmienił w przedmiotowej kwestii stanowisko.

Sygnatura akt III CZP 82/13

AKTUALIZACJA

Uchwała

 

Sądu Najwyższego

 

z dnia 18 grudnia 2013 r.

 

III CZP 82/13

 

Zawarte w art. 81 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) określenie "sprzeczna z prawem" obejmuje także sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, z tym że notariusz odmawia dokonania czynności notarialnej ze względu na tę sprzeczność, jeżeli wynika ona z treści zamierzonej czynności notarialnej lub z okoliczności jej dokonywania.

Biul.SN 2013/12/16-17